Cần cẩu là cách gọi phổ biến của máy dùng để nâng, hạ và dịch chuyển tải trong một vùng làm việc xác định. Phạm vi này rộng hơn xe cẩu: có máy chạy trên đường, máy đặt cố định, máy di chuyển trên ray và máy làm việc trong nhà xưởng.
Trong giao tiếp thực tế, người ta có thể gọi nhiều thiết bị nâng là cẩu. Vì vậy, chỉ biết tên gọi chưa đủ để chọn máy hoặc mô tả công việc. Cần xem kết cấu, hướng chuyển động, bộ di chuyển và tài liệu của thiết bị đang được nhắc tới.
Cần cẩu và cần trục có phải hai máy khác nhau?
Hai từ thường cùng chỉ nhóm máy nâng có khả năng đưa tải đến các vị trí khác nhau. Sự khác biệt trong một cuộc trao đổi có thể xuất phát từ thói quen ngành nghề, tên trong hồ sơ hoặc cách mô tả máy. Không nên suy ra rằng cứ gọi cần trục thì thiết bị cố định, còn gọi cần cẩu thì thiết bị chạy bánh lốp.
Khi mua bán, thuê hoặc kiểm tra hồ sơ, hãy dùng tên thiết bị kèm loại máy và model. Cách ghi cần trục tự hành bánh lốp hoặc xe tải gắn cẩu rõ hơn một tên chung. Tên trên giấy tờ cần được đối chiếu với máy thực tế, không tự đổi theo cách gọi quen miệng.
Máy nâng và dịch chuyển tải bằng cách nào?
Chuyển động nâng đưa vật theo phương lên xuống. Các chuyển động khác giúp đổi vị trí ngang, chẳng hạn quay cần quanh tâm máy, di chuyển xe con trên dầm hoặc dịch chuyển toàn bộ cầu trục trên đường chạy. Máy có thể kết hợp nhiều chuyển động, nhưng mỗi chuyển động đều có giới hạn riêng.
Ví dụ, một cầu trục trong xưởng có cầu chạy dọc nhà, xe con chạy ngang trên cầu và bộ nâng đưa móc lên xuống. Một cẩu tháp sử dụng kết cấu cao cùng cơ cấu quay và bộ phận đưa tải ra vùng làm việc. Không thể áp dụng cách bố trí của máy này cho máy kia.
Vì sao xe cẩu chỉ là một nhóm trong họ thiết bị?
Xe cần cẩu có bộ di chuyển để chuyển địa điểm hoặc tổ chức công việc theo thiết kế. Bộ di chuyển có thể là bánh lốp, bánh xích hoặc khung xe tải mang cơ cấu nâng. Khả năng tự di chuyển giúp máy phục vụ nhiều vị trí, nhưng không có nghĩa mọi máy đều được chạy trên đường công cộng như nhau.
Ngược lại, cẩu cố định cần móng, kết cấu đỡ hoặc vị trí lắp riêng. Cẩu di chuyển trên ray phụ thuộc đường chạy đã bố trí. Các nhóm này vẫn là thiết bị nâng, dù không mang hình dáng chiếc xe mà người đọc thường hình dung.
Cần cẩu khác pa lăng và xe nâng ở điểm nào?
Pa lăng là bộ nâng có thể được sử dụng độc lập hoặc tích hợp vào một hệ thống lớn hơn. Một pa lăng treo tại điểm cố định không tự tạo toàn bộ vùng làm việc của cầu trục. Khi bổ sung xe con, dầm và đường chạy, bộ nâng tham gia vào hệ thống có thêm khả năng dịch chuyển tải.
Xe nâng hàng thường đỡ vật bằng càng hoặc phụ kiện phù hợp và vận chuyển trên mặt bằng. Cẩu thường làm việc với tải treo bằng móc và bộ móc buộc. Hai thiết bị có cách giữ tải và giới hạn khác nhau; không tự gắn phụ kiện rồi coi chúng có công dụng tương đương.
Những cách phân loại thường gặp
- Theo khả năng di chuyển: cố định, chạy ray hoặc di động trên bộ di chuyển.
- Theo kết cấu: dạng cần, dạng cầu, dạng cổng và các cấu hình chuyên biệt.
- Theo loại cần: ống lồng, giàn, gập hoặc kết cấu khác của nhà sản xuất.
- Theo công việc: bốc xếp, lắp dựng, bảo trì và các ứng dụng chuyên dụng.
Các cách phân loại có thể chồng lên nhau. Một máy vừa thuộc nhóm di động vừa có cần giàn; máy khác cũng di động nhưng dùng cần ống lồng. Vì thế, cần nêu tiêu chí trước khi so sánh, tránh coi hai tên gọi ở hai cấp khác nhau là hai lựa chọn đối lập.
Sức nâng có phải chỉ là một con số?
Không phải mọi vị trí làm việc đều có cùng sức nâng. Đối với máy dạng cần, khoảng cách tải đến tâm quay, chiều dài cần và cấu hình máy là những thông tin quan trọng. Đối với các hệ thống khác, giới hạn còn phụ thuộc bộ nâng, kết cấu và thiết kế đường chạy.
Không dùng sức nâng của một bộ phận để khẳng định sức nâng của toàn hệ thống. Móc, dây treo, dầm nâng và máy phải phù hợp với phương án đã được kiểm tra. Điểm giới hạn có thể nằm ở một phụ kiện, không chỉ ở động cơ hoặc cơ cấu nâng.
Hiểu tên máy để đặt đúng câu hỏi
Trước khi yêu cầu thiết bị, hãy xác định vật cần di chuyển, khoảng đường đi, chiều cao và điều kiện tại nơi làm việc. Sau đó hỏi đơn vị cung cấp máy thuộc nhóm nào, vùng làm việc ra sao và cần chuẩn bị hạ tầng gì. Thông tin này giúp loại bỏ lựa chọn không thích hợp ngay từ đầu.
Hướng dẫn LOLER của HSE về thiết bị nâng nhấn mạnh việc tổ chức hoạt động nâng có kế hoạch, giám sát và thực hiện an toàn. Đây là tài liệu tham khảo kỹ thuật của Anh, không thay thế quy định Việt Nam. Với công việc cụ thể, cần đối chiếu hướng dẫn máy và yêu cầu áp dụng tại công trường.
